Hiến máu cuống rốn là cho đi phần máu còn lại trong dây rốn và bánh nhau sau khi bé chào đời, để một ngân hàng công lưu lại và dùng cho bất kỳ người bệnh nào cần ghép tế bào gốc tạo máu. Người hiến không trả phí, và cũng không giữ quyền dùng riêng mẫu đó.
Ở Việt Nam, câu hỏi khó nhất không phải “hiến có tốt không” mà là hiến ở đâu. Phần lớn bài viết đang xếp hạng cho cụm từ này thực chất nói về dịch vụ gửi hay lưu có trả phí. Bài này tách rõ hai chuyện đó và chỉ ra đầu mối nhận hiến đã được công bố.
Câu trả lời ngắn
- Hiến khác lưu. Hiến là mẫu đi vào ngân hàng công, dùng cho cộng đồng, miễn phí. Lưu (hay “gửi”) là gia đình trả phí để giữ mẫu cho riêng mình.
- Tại Việt Nam, Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương đã công bố vận hành Ngân hàng tế bào gốc máu dây rốn cộng đồng từ tháng 5/2014, nhận hiến tự nguyện và lưu miễn phí.
- Việc thu mẫu không gây đau cho mẹ và bé, nhưng không được làm thay đổi cách chăm sóc sản khoa, kể cả việc kẹp rốn muộn.
- Không phải mẫu hiến nào cũng được đưa vào kho: chỉ khoảng 25–40% đơn vị thu được đạt tiêu chuẩn lưu trữ của ngân hàng công.
Hiến, gửi và lưu: ba từ dễ lẫn
Khi tìm “hiến máu cuống rốn”, bạn sẽ gặp cả ba cách gọi. Chúng mô tả những việc rất khác nhau:
| Hiến cho ngân hàng công | Gửi / lưu tại ngân hàng tư (hoặc dịch vụ theo yêu cầu) | |
|---|---|---|
| Ai trả phí | Gia đình không trả phí thu thập, xử lý và lưu trữ | Gia đình trả phí ban đầu và phí lưu trữ hằng năm |
| Ai được dùng mẫu | Bất kỳ người bệnh nào có mức hòa hợp phù hợp | Chính bé hoặc người thân trong gia đình |
| Mẫu không đạt chuẩn | Không đưa vào kho; có thể dùng cho nghiên cứu hoặc loại bỏ | Thường vẫn được lưu dù số lượng tế bào thấp |
| Tỷ lệ mẫu được đem ra dùng | Cao hơn ít nhất khoảng 30 lần so với ngân hàng tư, theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ | Hiếm, khoảng 1 trên vài nghìn mẫu |
Ví dụ dễ gây nhầm nhất là bài “Các bước gửi tế bào gốc máu dây rốn” của Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương. Đó là quy trình của dịch vụ lưu giữ theo yêu cầu, gia đình đóng phí và ký hợp đồng, không phải quy trình hiến. So sánh chi tiết hai mô hình công – tư có ở bài ngân hàng tế bào gốc là gì.
Ở Việt Nam, hiến máu cuống rốn ở đâu?
Theo bài công bố của Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương, Ngân hàng tế bào gốc máu dây rốn cộng đồng của Viện chính thức hoạt động từ tháng 5/2014, theo mô hình học từ Nhật Bản. Viện mô tả mô hình này có ba đặc điểm:
- Máu dây rốn do tự nguyện hiến tặng và được lưu trữ miễn phí.
- Mẫu được xét nghiệm HLA độ phân giải cao. Người bệnh cần ghép sẽ được đối chiếu HLA với kho mẫu và chỉ trả chi phí theo quy định của Nhà nước khi tìm được mẫu phù hợp.
- Nếu chính em bé đã hiến về sau cần dùng tế bào gốc, Viện cho biết sẽ cung cấp miễn phí cho bé.
Cũng theo bài công bố này, Viện liên kết với Bệnh viện Phụ sản Hà Nội để thu mẫu. Sau gần một năm hoạt động, ngân hàng lưu được gần 1.000 mẫu; khi đối chiếu cho 45 người bệnh cần tìm nguồn ghép, 44 người tìm được mẫu phù hợp.
Điều bạn cần tự kiểm tra: hiến chỉ thực hiện được khi nơi bạn sinh nằm trong mạng lưới thu mẫu của ngân hàng công. Đây cũng là điều kiện bắt buộc ở các chương trình hiến quốc tế như NMDP của Mỹ. Bài công bố của Viện đăng từ năm 2020, nên trước khi lên kế hoạch, bạn hãy gọi Ngân hàng tế bào gốc của Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương (điện thoại (024) 3782 4267, giờ hành chính) để hỏi hai câu:
- Chương trình nhận hiến máu dây rốn cộng đồng hiện còn nhận mẫu không?
- Bệnh viện nơi tôi dự sinh có thu mẫu hiến cho chương trình không?
Nếu cả hai câu trả lời là “không”, thì ở thời điểm đó bạn không có cách hiến. Khi ấy lựa chọn còn lại là không thu mẫu, hoặc lưu có trả phí. Nếu cân nhắc lưu, bạn nên đọc kỹ phần bên dưới về những gì các hiệp hội y khoa đã khuyến cáo.
Quy trình hiến diễn ra thế nào?
Quy trình hiến đơn giản hơn nhiều so với hiến tủy xương, vì người hiến không phải làm thủ thuật gì. Theo mô tả của chương trình hiến máu cuống rốn NMDP, các bước gồm:
- Xác định bạn có đủ điều kiện hiến. Phần lớn sản phụ đủ điều kiện, nhưng có một số trường hợp loại trừ. Với dịch vụ lưu giữ, Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương yêu cầu mẹ làm tổng phân tích tế bào máu, nhóm máu và sàng lọc viêm gan B, viêm gan C, HIV, giang mai. Chương trình hiến sẽ có danh sách tiêu chí riêng, bạn hỏi trực tiếp khi đăng ký.
- Kẹp và cắt dây rốn như bình thường. Việc thu máu không làm thay đổi thao tác này.
- Thu phần máu còn lại trong dây rốn đã kẹp và bánh nhau vào túi vô khuẩn.
- Chuyển về ngân hàng để xử lý. Nếu mẫu đạt tiêu chuẩn, mẫu được đưa vào danh sách tra cứu và lưu cho tới khi có người bệnh phù hợp.
NMDP ghi rõ thêm: ngoài thời gian hồi phục sau sinh thông thường, mẹ và bé không cần hồi phục thêm vì việc hiến. Khi hiến, bạn đồng ý rằng mẫu có thể được dùng cho bất kỳ ai, không chỉ gia đình mình.
Hiến có ảnh hưởng tới mẹ và bé không?
Việc thu máu chỉ bắt đầu sau khi dây rốn đã được kẹp và cắt, nên không có thao tác nào chạm vào em bé. Nhưng có một đánh đổi mà ít bài viết nhắc tới: kẹp rốn muộn.
Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) khuyến cáo trì hoãn kẹp dây rốn ít nhất 30–60 giây sau sinh ở trẻ khỏe mạnh, cả đủ tháng và sinh non. Lý do: ở trẻ đủ tháng, kẹp muộn giúp tăng huyết sắc tố lúc sinh và cải thiện dự trữ sắt trong vài tháng đầu. Ở trẻ sinh non, kẹp muộn còn giảm nhu cầu truyền máu và giảm tỷ lệ một số biến chứng nặng.
Phần máu chảy về bé trong thời gian đó sẽ không còn để thu. Vì vậy ACOG nêu rõ: việc thu máu cuống rốn không được làm ảnh hưởng tới chăm sóc sản khoa hay sơ sinh, và không được thay đổi thực hành kẹp rốn muộn. Ngoại lệ hiếm hoi là khi có chỉ định y khoa cho việc hiến có định hướng cho người thân.
Nói gọn lại, nếu phải chọn giữa máu cho bé và máu cho túi thu, ưu tiên là cho bé. Kíp sinh cũng có quyền dừng việc thu mẫu nếu cuộc sinh có diễn biến cần xử trí. Bài sinh mổ có lưu được máu cuống rốn không nói thêm về thời điểm thu mẫu trong ca mổ.
Sau khi hiến, mẫu máu đi đâu?
Nhiều gia đình nghĩ mẫu hiến nào cũng sẽ nằm trong kho chờ người bệnh. Thực tế không phải vậy. Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), chỉ khoảng 25–40% đơn vị máu cuống rốn thu được đạt tiêu chuẩn lưu trữ của ngân hàng công. Tiêu chuẩn chủ yếu là thể tích và số lượng tế bào đủ để ghép.
Phần mẫu không đạt có thể được dùng cho nghiên cứu, như NMDP có nêu, hoặc bị loại bỏ. Điều này không có nghĩa là bạn “hiến vô ích”. Một đơn vị máu cuống rốn quá ít tế bào vốn cũng không ghép được cho ai. Ngưỡng cụ thể và lý do mẫu bị loại được giải thích ở bài vì sao mẫu máu cuống rốn bị từ chối lưu trữ.
Với mẫu đạt chuẩn, giá trị lớn nhất của nó nằm ở hòa hợp HLA. Người bệnh nhận máu cuống rốn không cần hòa hợp chặt như khi nhận tủy xương hay máu ngoại vi. Theo NMDP, điều này đặc biệt có ích cho người bệnh cần ghép gấp, người khó tìm người hiến trưởng thành và người có nguồn gốc dân tộc ít được đại diện trong kho hiến. Đây cũng là lý do một kho mẫu của chính người Việt có ý nghĩa với người bệnh Việt.
Vì sao các hiệp hội y khoa khuyến khích hiến hơn là lưu riêng?
ACOG ước tính đã có hơn 35.000 ca ghép máu cuống rốn kể từ ca đầu tiên năm 1988. Máu cuống rốn là nguồn tế bào gốc tạo máu có giá trị thật. Tuy vậy, cả ACOG lẫn AAP đều nói rõ ai là người thường được lợi từ nó:
- Không dùng được cho chính bé trong nhiều bệnh. ACOG viết rằng máu cuống rốn của một trẻ không thể dùng để điều trị bệnh di truyền hay bệnh ác tính cho chính trẻ đó. Lý do là mẫu lưu trữ mang cùng biến thể di truyền, hoặc cùng tế bào tiền ác tính, đã gây ra bệnh.
- Chưa có bằng chứng cho “y học tái tạo”. ACOG ghi nhận hiện chưa có bằng chứng ủng hộ việc dùng mẫu máu cuống rốn tự thân trong y học tái tạo.
- Mẫu lưu tư hiếm khi được dùng. AAP ước tính tỷ lệ dùng mẫu từ ngân hàng tư chỉ khoảng 1 trên vài nghìn, trong khi tỷ lệ dùng ở ngân hàng công cao hơn ít nhất 30 lần.
Vì thế, ACOG cho rằng lưu trữ tư nhân thường quy không được bằng chứng hiện có ủng hộ, và khuyến nghị ngân hàng công. AAP thì nhận xét ngân hàng tư được dùng để điều trị ít hơn, ít chịu kiểm soát chất lượng hơn và tốn kém cho gia đình hơn so với ngân hàng công. Bài có nên lưu trữ tế bào gốc cho con không đi sâu hơn vào câu hỏi lưu hay không lưu.
Khi nào gia đình nên cân nhắc lưu riêng thay vì hiến?
Có một tình huống mà khuyến cáo quốc tế xem là hợp lý để lưu riêng: gia đình đã có một người con hoặc người thân mắc bệnh có thể điều trị bằng ghép tế bào gốc tạo máu. Ví dụ là một số bệnh máu, bệnh huyết sắc tố như thalassemia, hay suy giảm miễn dịch bẩm sinh. Khi đó, máu cuống rốn của em bé mới sinh là nguồn có khả năng hòa hợp với anh chị em ruột. Người ta gọi đây là hiến có định hướng. ACOG xem đây là ngoại lệ có chỉ định y khoa, và quyết định nên được bàn với bác sĩ điều trị của người bệnh.
Cần nhớ rằng anh chị em ruột không mặc nhiên hòa hợp với nhau. Mẫu cũng chỉ có ích khi đủ số lượng tế bào. Với gia đình có con mắc thalassemia, bài ghép tế bào gốc điều trị thalassemia có thêm số liệu về điều kiện và rủi ro của ghép.
VICELLS đứng ở đâu trong chuyện này
VICELLS là ngân hàng mô và tế bào gốc được Bộ Y tế cấp phép hoạt động (01/2025). Bài viết này nhằm cung cấp thông tin cho gia đình trước khi sinh. VICELLS không phải đầu mối của chương trình hiến máu dây rốn cộng đồng nêu ở trên. Nếu bạn muốn hiến cho cộng đồng, hãy liên hệ trực tiếp Ngân hàng tế bào gốc của Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương.
Dù chọn hiến, lưu hay không thu mẫu, bạn hãy trao đổi với bác sĩ sản khoa từ sớm trong thai kỳ. Việc thu mẫu cần được báo trước với nơi sinh, và quyết định về kẹp rốn cần được thống nhất trước ngày sinh.
⚠️ Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ huyết học.
Bài viết liên quan
- Máu cuống rốn: bản chất, công dụng thật và giới hạn cần biết
- Ngân hàng tế bào gốc là gì? Cách hoạt động và phân biệt công – tư
- Có nên lưu trữ tế bào gốc cho con không?
- Vì sao mẫu máu cuống rốn bị từ chối lưu trữ?
- Tế bào gốc tạo máu là gì?
Nguồn tham khảo
- American College of Obstetricians and Gynecologists. ACOG Committee Opinion No. 771: Umbilical Cord Blood Banking. Obstetrics & Gynecology, 2019 — PMID 30801478.
- Shearer WT, Lubin BH, Cairo MS, Notarangelo LD; Section on Hematology/Oncology, Section on Allergy and Immunology. Cord Blood Banking for Potential Future Transplantation. Pediatrics, 2017 — PMID 29084832, PMC6091883.
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Delayed Umbilical Cord Clamping After Birth: ACOG Committee Opinion, Number 814. Obstetrics & Gynecology, 2020 — PMID 33214530.
- NMDP. Umbilical cord blood donation.
- U.S. Food and Drug Administration. Cord Blood Banking – Information for Consumers.
- Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương. Ngân hàng Tế bào gốc máu dây rốn cộng đồng: “Tài sản chung của toàn xã hội” — nguồn cho thông tin về chương trình hiến tại Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Hiến máu cuống rốn có mất phí không?
Không. Với ngân hàng công, gia đình không trả phí thu thập, xử lý và lưu trữ. Theo Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương, ngân hàng máu dây rốn cộng đồng của Viện lưu trữ mẫu hiến miễn phí.
Ở Việt Nam có thể hiến máu cuống rốn ở đâu?
Đầu mối đã được công bố là Ngân hàng tế bào gốc máu dây rốn cộng đồng của Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương, hoạt động từ tháng 5/2014 và thu mẫu qua bệnh viện liên kết. Bạn nên gọi trước cho Ngân hàng tế bào gốc của Viện để hỏi chương trình còn nhận mẫu không và bệnh viện nơi bạn sinh có tham gia không.
Hiến máu cuống rốn có đau hay nguy hiểm cho mẹ và bé không?
Không. Máu được thu từ dây rốn đã kẹp và cắt cùng bánh nhau, không lấy từ em bé. Việc thu mẫu không được làm thay đổi chăm sóc sản khoa hay việc kẹp rốn muộn mà bác sĩ đã chỉ định.
Hiến rồi thì gia đình có lấy lại được mẫu không?
Thông thường, khi hiến cho ngân hàng công, gia đình từ bỏ quyền dùng riêng mẫu và mẫu có thể được dùng cho bất kỳ người bệnh phù hợp nào. Riêng chương trình của Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương có công bố sẽ cung cấp miễn phí tế bào gốc cho chính em bé đã hiến nếu về sau bé cần.
Mẫu máu cuống rốn đã hiến có chắc chắn được dùng để ghép không?
Không chắc chắn. Chỉ khoảng 25–40% đơn vị thu được đạt tiêu chuẩn lưu trữ của ngân hàng công. Mẫu đạt chuẩn được lưu và chỉ được dùng khi có người bệnh hòa hợp HLA. Mẫu không đạt có thể được dùng cho nghiên cứu hoặc loại bỏ.
Sinh mổ có hiến máu cuống rốn được không?
Việc thu máu cuống rốn có thể thực hiện ở cả sinh thường lẫn sinh mổ. Tuy vậy, hiến được hay không còn tùy chương trình hiến có thu mẫu tại bệnh viện và ca sinh của bạn hay không.
Nên hiến hay lưu máu cuống rốn cho con?
ACOG khuyến nghị ngân hàng công và cho rằng lưu trữ tư nhân thường quy không được bằng chứng hiện có ủng hộ. Trường hợp lưu riêng được xem là hợp lý là khi gia đình đã có người con hoặc người thân mắc bệnh có thể điều trị bằng ghép tế bào gốc tạo máu.
