Nếu bạn đang tìm hiểu tế bào gốc trung mô là gì, bài viết này giải thích bản chất và cách giới khoa học nhận diện chúng. Kèm theo đó là những giới hạn cần biết trước khi cân nhắc bất kỳ dịch vụ nào liên quan.
VICELLS là ngân hàng mô và tế bào gốc được Bộ Y tế cấp phép hoạt động (01/2025). Nội dung dưới đây dẫn nguồn từ ISCT, FDA, EMA và các tạp chí bình duyệt. Tên đầy đủ của các tổ chức này được ghi trong mục nguồn tham khảo cuối bài.
Tế bào gốc trung mô là gì?
Tế bào gốc trung mô (Mesenchymal Stem Cells – MSC) là những tế bào bám dính, lấy từ mô của người trưởng thành. Trong điều kiện nuôi cấy chuẩn, chúng biệt hóa được thành tế bào xương, sụn và mỡ.
Chúng có nguồn gốc chủ yếu từ lớp mầm trung bì, tức lớp phôi tạo nên xương, sụn, cơ, mỡ và mô liên kết. Vì vậy khả năng biệt hóa của MSC xoay quanh nhóm mô này.
Điểm cần hiểu đúng ngay từ đầu: giá trị của MSC nằm ở khả năng điều hòa miễn dịch và tiết ra các yếu tố sinh học hỗ trợ quá trình lành thương. Chúng không hoạt động theo kiểu trực tiếp biến thành mô mới thay thế phần đã hỏng.
Vì sao tên gọi “tế bào gốc trung mô” còn gây tranh cãi?
Đây là điều ít trang tiếng Việt nhắc tới, nhưng lại thuộc về chính định nghĩa.
Ngay từ năm 2005, ISCT đã đưa ra tuyên bố về danh pháp. Lý do nêu trong tuyên bố: các đặc tính sinh học của quần thể tế bào này “dường như không đáp ứng những tiêu chí thường được chấp nhận cho hoạt động của tế bào gốc” [1]. ISCT khi đó đề nghị gọi chúng là tế bào đệm trung mô đa tiềm năng (multipotent mesenchymal stromal cells).
Năm 2019, ISCT tiếp tục ra tuyên bố về danh pháp [2]. Nội dung có thể tóm lại như sau:
- Vẫn giữ chữ viết tắt MSC, nhưng nên ghi kèm nguồn mô lấy tế bào.
- Chỉ được hiểu chữ “stem” theo nghĩa tế bào gốc khi có bằng chứng chặt chẽ, cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống.
- Cần đi kèm bộ xét nghiệm chức năng để chứng minh đặc tính.
Nói cách khác, ISCT không cấm dùng chữ MSC. Điều họ yêu cầu là đừng mặc định coi đây là “tế bào gốc” theo nghĩa đầy đủ khi chưa có bằng chứng. Đây là lý do bạn sẽ thấy tài liệu quốc tế ngày càng dùng cụm mesenchymal stromal cells.
Làm sao biết một tế bào có phải MSC hay không?
Giới khoa học không nhận diện MSC bằng cảm quan, mà bằng một bộ tiêu chuẩn tối thiểu do ISCT công bố năm 2006 [3]. Bộ tiêu chuẩn này gồm ba điều kiện, và phải đạt cả ba.
Một là bám dính. Tế bào phải bám vào bề mặt nhựa khi nuôi trong điều kiện chuẩn.
Hai là dấu ấn bề mặt. Đây là phần hay bị ghi thiếu. Tiêu chuẩn yêu cầu tế bào phải:
- Có các dấu ấn: CD105, CD73, CD90
- Không có các dấu ấn: CD45, CD34, CD14 hoặc CD11b, CD79α hoặc CD19, và HLA-DR
Ba là khả năng biệt hóa. Trong ống nghiệm, tế bào phải biệt hóa được thành nguyên bào xương, tế bào mỡ và nguyên bào sụn.
Nếu một đơn vị chỉ nêu vài dấu ấn rồi kết luận “đây là MSC”, bộ tiêu chuẩn chưa được đáp ứng đầy đủ. Đây là câu hỏi bạn có quyền đặt ra khi tìm hiểu dịch vụ.
Ba đặc điểm của tế bào gốc trung mô
Tự làm mới, nhưng có giới hạn rõ ràng
MSC tăng sinh được khi nuôi ngoài cơ thể, trong môi trường kiểm soát nhiệt độ và nồng độ khí.
Tuy nhiên chúng không tăng sinh vô hạn. Một nghiên cứu theo dõi quá trình này ghi nhận: sau khoảng 7 đến 12 lần cấy chuyển, tương đương 43 đến 77 ngày nuôi cấy, tế bào bắt đầu bất thường về hình thái và dừng tăng sinh [4].
Điều đáng chú ý hơn nằm ở kết luận của chính nghiên cứu đó. Quá trình lão hóa của MSC là một tiến trình liên tục, bắt đầu ngay từ lần cấy chuyển đầu tiên [4]. Nghĩa là chất lượng suy giảm dần chứ không phải chỉ hỏng ở giai đoạn cuối.
Biệt hóa đa dòng, trong phạm vi nhất định
Trong điều kiện chuẩn, MSC biệt hóa thành tế bào xương, tế bào sụn và tế bào mỡ. Đây là ba dòng nằm trong tiêu chuẩn ISCT.
Bạn có thể gặp thông tin cho rằng MSC biệt hóa được thành tế bào gan, thận, thần kinh hay cơ tim. Cần đọc thông tin này một cách thận trọng.
Các quan sát đó chủ yếu đến từ thí nghiệm trong ống nghiệm. Khi xem xét trên cơ thể sống, một tổng quan năm 2021 ghi nhận việc MSC biệt hóa như vậy là “sự kiện rất hiếm gặp hoặc không xảy ra” [5]. Vì thế, đừng hiểu MSC như một nguồn nguyên liệu thay thế được mọi loại mô.
Điều hòa miễn dịch
Đây là đặc tính được nghiên cứu nhiều và cũng là cơ sở cho liệu pháp MSC đã được cấp phép.
MSC có thể tác động lên tế bào T, tế bào B và đại thực bào, qua đó điều chỉnh phản ứng viêm quá mức. Do biểu hiện kháng nguyên bề mặt thấp, MSC ít gây phản ứng thải ghép hơn nhiều loại tế bào khác. Tuy nhiên mức nguy cơ không bằng không, nên nguồn gốc tế bào và quy trình vẫn cần kiểm soát chặt.
Chi tiết về cách MSC hoạt động trong cơ thể được trình bày riêng ở bài cơ chế hoạt động của tế bào gốc trung mô.
Tế bào gốc trung mô lấy từ đâu?
Ba nguồn thường gặp là tủy xương, mô mỡ và dây rốn. Một nghiên cứu so sánh trực tiếp ba nguồn cho kết quả như sau [6].
| Tiêu chí | Tủy xương | Mô mỡ | Máu và mô dây rốn |
|---|---|---|---|
| Mức xâm lấn khi lấy mẫu | Cao, phải chọc hút | Trung bình, qua hút mỡ | Không xâm lấn, lấy sau sinh |
| Tỷ lệ phân lập thành công | 100% | 100% | 63% (với máu dây rốn) |
| Mật độ tế bào tạo cụm | Thấp hơn | Cao nhất trong ba nguồn | Thấp nhất trong ba nguồn |
| Khả năng nhân rộng khi nuôi cấy | Thấp nhất | Trung bình | Cao nhất |
| Biệt hóa thành tế bào mỡ | Có | Có | Không ghi nhận ở máu dây rốn |
Lưu ý khi đọc bảng: nghiên cứu này dùng máu dây rốn. Tế bào gốc trung mô lấy từ mô dây rốn là loại khác, và số liệu không dùng chung được cho cả hai.
Chi tiết từng nguồn có ở bài tế bào gốc mô mỡ và tế bào gốc mô dây rốn.
Liệu pháp tế bào gốc trung mô đã đi tới đâu?
Phần này nên tách bạch giữa cái đã được cơ quan quản lý cấp phép và cái vẫn đang nghiên cứu.
Đã được cấp phép. Tháng 12 năm 2024, FDA cấp phép RYONCIL (remestemcel-L), liệu pháp MSC lấy từ tủy xương người hiến. Đây là liệu pháp MSC được FDA cấp phép sớm nhất, dùng cho bệnh ghép chống chủ cấp kháng corticoid ở trẻ từ 2 tháng tuổi [7].
Từng được cấp phép rồi bị rút. Đây là dữ kiện cần biết. Alofisel (darvadstrocel) là liệu pháp MSC từ mô mỡ, dùng cho rò hậu môn phức tạp ở người bệnh Crohn. Ngày 13/12/2024, giấy phép lưu hành tại châu Âu bị rút. EMA nêu lý do: “Dữ liệu hiện có cho thấy lợi ích lâm sàng của Alofisel không còn được chứng minh” [8]. Thử nghiệm quy mô lớn hơn cho kết quả 48,76% so với 46,32% ở nhóm giả dược, tức chênh lệch khoảng 2,4%.
Vẫn đang nghiên cứu. Phần lớn ứng dụng còn lại thuộc nhóm này, gồm bệnh lý xương khớp, rối loạn miễn dịch, tim mạch và hô hấp.
Về thoái hóa khớp gối, một phân tích gộp năm 2024 trên 16 thử nghiệm ngẫu nhiên với 807 người tham gia kết luận: tiêm MSC vào khớp “có lẽ mang lại rất ít hoặc không cải thiện về đau và chức năng vận động”, đồng thời “có thể làm tăng nguy cơ gặp biến cố bất lợi” [9]. Hiện chưa có phân tích gộp nào chứng minh MSC tái tạo được sụn khớp trên người.
Quy trình nuôi cấy và lưu trữ diễn ra thế nào?
Quy trình chuẩn gồm năm bước: thu thập mẫu, phân lập tế bào, nuôi cấy tăng sinh, kiểm tra chất lượng, và đông lạnh bảo quản.
Mỗi bước đòi hỏi phòng lab vô trùng cùng quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt. Số lần cấy chuyển cũng cần được ghi nhận, vì lý do đã nêu ở phần đặc điểm.
Sử dụng tế bào gốc trung mô có an toàn không?
Đây là câu hỏi có dữ liệu để trả lời, không cần phỏng đoán.
Một phân tích gộp năm 2020 tổng hợp 55 nghiên cứu với 2.696 bệnh nhân được truyền MSC qua đường mạch máu [10]. Kết quả:
- Sốt thoáng qua là biến cố duy nhất tăng có ý nghĩa thống kê.
- Không ghi nhận tăng nguy cơ nhiễm trùng, huyết khối, thuyên tắc mạch, tử vong hay ung thư.
Cần đọc đúng kết quả này. “Không ghi nhận tăng nguy cơ trong các thử nghiệm” khác với “chắc chắn không bao giờ xảy ra”. Dữ liệu ủng hộ mức an toàn hợp lý khi quy trình được kiểm soát, chứ không phải một lời bảo đảm.
Rủi ro thực tế tăng lên rõ rệt khi sản phẩm không được cấp phép. FDA cho biết đã nhận báo cáo về mù mắt, hình thành khối u và nhiễm trùng liên quan đến các sản phẩm chưa được cấp phép [11].
Những hiểu lầm thường gặp về tế bào gốc trung mô
“Tiêm vào rồi tế bào sẽ tự tìm đến chỗ tổn thương.” Thực tế khác khá xa. Khi truyền qua đường tĩnh mạch, phần lớn MSC bị giữ lại ở phổi ngay lượt tuần hoàn đầu tiên [12]. Một tổng quan ghi nhận khoảng 50 đến 80% tế bào tập trung ở phổi, và số tới được phổi “không sống quá 24 giờ” [5]. ISSCR cũng khuyến cáo nên thận trọng với những lời quảng cáo rằng tế bào gốc “tự biết phải đi đâu và làm gì” [13].
“MSC biến thành mô mới thay cho phần đã hỏng.” Đồng thuận hiện nay nghiêng về cơ chế tiết yếu tố sinh học và điều hòa miễn dịch, không phải thay thế tế bào [5].
“MSC chữa được nhiều loại bệnh.” Số liệu pháp được cơ quan quản lý cấp phép hiện vẫn rất ít. Trường hợp Alofisel bị rút giấy phép cho thấy ngay cả sản phẩm đã qua thẩm định vẫn có thể không trụ được trước thử nghiệm lớn hơn [8].
“Nuôi cấy càng nhiều thì càng có nhiều tế bào tốt.” Số lượng tăng nhưng chất lượng giảm dần theo số lần cấy chuyển [4].
Tế bào gốc trung mô khác tế bào gốc tạo máu ở chỗ nào?
| Tiêu chí | Tế bào gốc trung mô (MSC) | Tế bào gốc tạo máu (HSC) |
|---|---|---|
| Vai trò trong cơ thể | Hỗ trợ mô liên kết, điều hòa miễn dịch | Sinh ra hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu |
| Nguồn lấy | Tủy xương, mô mỡ, mô dây rốn | Tủy xương, máu ngoại vi, máu dây rốn |
| Dấu ấn CD34 | Âm tính | Dương tính |
| Mức độ ứng dụng lâm sàng | Một liệu pháp được FDA cấp phép; phần lớn còn nghiên cứu | Ghép tế bào gốc tạo máu, dùng lâm sàng nhiều thập kỷ |
Cách phân biệt nhanh: nhìn dấu ấn CD34. MSC âm tính với CD34, còn tế bào gốc tạo máu thì dương tính.
Kết luận
Tế bào gốc trung mô là nhóm tế bào có vai trò trong y học tái tạo, với cơ chế chủ đạo là điều hòa miễn dịch và tiết yếu tố sinh học.
Ba điều nên nhớ. Thứ nhất, chính ISCT cho rằng tên gọi “tế bào gốc” chưa phản ánh đúng bản chất nhóm tế bào này. Thứ hai, khả năng biệt hóa có phạm vi giới hạn, và biệt hóa trên cơ thể sống là hiện tượng hiếm. Thứ ba, số liệu pháp MSC được cấp phép hiện còn rất ít.
Khi tìm hiểu bất kỳ dịch vụ nào liên quan, bạn nên hỏi rõ nguồn tế bào, số lần cấy chuyển, và chỉ định của mình thuộc nhóm đã được cấp phép hay vẫn đang nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào gốc biểu mô khác tế bào gốc trung mô thế nào?
Tế bào gốc biểu mô nằm ở các lớp biểu mô như da, niêm mạc ruột hay giác mạc, và tạo ra tế bào cho chính lớp mô đó. Tế bào gốc trung mô có nguồn gốc trung bì, liên quan tới xương, sụn, mỡ và mô liên kết. Hai nhóm khác nhau cả về nguồn gốc phôi lẫn dấu ấn bề mặt.
Uống tế bào gốc có tác dụng gì không?
Các sản phẩm dạng uống không chứa tế bào sống có khả năng biệt hóa. Tế bào không thể qua đường tiêu hóa mà giữ nguyên chức năng. Đây là hai khái niệm khác nhau và không nên nhầm lẫn với liệu pháp tế bào.
Mesenchymal stem cells là gì?
Đây là tên tiếng Anh của tế bào gốc trung mô, viết tắt là MSC. Trong tài liệu quốc tế gần đây, cụm mesenchymal stromal cells được dùng ngày càng nhiều, theo khuyến nghị về danh pháp của ISCT [2].
Tế bào gốc trung mô có điều trị được bệnh gì?
Hiện có một liệu pháp MSC được FDA cấp phép, dùng cho bệnh ghép chống chủ cấp kháng corticoid ở trẻ em [7]. Các chỉ định khác vẫn thuộc phạm vi nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng.
Tế bào gốc trung mô từ dây rốn có tốt hơn nguồn khác không?
Mỗi nguồn có ưu và nhược điểm riêng, không có nguồn nào vượt trội ở mọi tiêu chí. Dây rốn không xâm lấn khi lấy mẫu và nhân rộng tốt khi nuôi cấy, còn mô mỡ cho mật độ tế bào cao hơn [6]. Lựa chọn phụ thuộc vào mục đích sử dụng.
Truyền MSC vào tĩnh mạch thì tế bào đi đâu?
Phần lớn bị giữ lại ở phổi ngay lượt tuần hoàn đầu tiên, khoảng 50 đến 80% [5][12]. Đây là lý do không nên hình dung tế bào sẽ tự di chuyển đến vùng tổn thương rồi tạo mô mới.
Bài viết và dịch vụ liên quan
Bài viết liên quan
Dịch vụ tại VICELLS
Nguồn tham khảo
- Horwitz EM, Le Blanc K, Dominici M, et al. Clarification of the nomenclature for MSC: The International Society for Cellular Therapy position statement. Cytotherapy, 2005. PMID 16236628. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Viswanathan S, Shi Y, Galipeau J, et al. Mesenchymal stem versus stromal cells: ISCT Mesenchymal Stromal Cell committee position statement on nomenclature. Cytotherapy, 2019. PMID 31526643. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Dominici M, Le Blanc K, Mueller I, et al. Minimal criteria for defining multipotent mesenchymal stromal cells. Cytotherapy, 2006. PMID 16923606. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Wagner W, Horn P, Castoldi M, et al. Replicative senescence of mesenchymal stem cells: a continuous and organized process. PLoS ONE, 2008. PMID 18493317. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Ferrini E, Villetti G, Kanwal Y, et al. Persistency of mesenchymal stromal/stem cells in lungs. Frontiers in Cell and Developmental Biology, 2021. frontiersin.org
- Kern S, Eichler H, Stoeve J, et al. Comparative analysis of mesenchymal stem cells from bone marrow, umbilical cord blood, or adipose tissue. Stem Cells, 2006. PMID 16410387. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- U.S. Food and Drug Administration. RYONCIL (remestemcel-L-rknd). fda.gov
- European Medicines Agency. Alofisel withdrawn from the EU market, 13/12/2024. ema.europa.eu
- Sadeghirad B, Rehman Y, Khosravirad A, et al. Mesenchymal stem cells for chronic knee pain secondary to osteoarthritis: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. Osteoarthritis and Cartilage, 2024. PMID 38777213. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Thompson M, Mei SHJ, Wolfe D, et al. Cell therapy with intravascular administration of mesenchymal stromal cells continues to appear safe: an updated systematic review and meta-analysis. EClinicalMedicine, 2020. PMID 31989101. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- U.S. Food and Drug Administration. Consumer Alert on Regenerative Medicine Products Including Stem Cells and Exosomes. fda.gov
- Fischer UM, Harting MT, Jimenez F, et al. Pulmonary passage is a major obstacle for intravenous stem cell delivery: the pulmonary first-pass effect. Stem Cells and Development, 2009. PMID 19099374. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- International Society for Stem Cell Research. Nine Things to Know About Stem Cell Treatments. aboutstemcells.org
