Tế bào gốc tủy xương là cách gọi chung cho hai loại tế bào rất khác nhau cùng nằm trong tủy xương. Loại thứ nhất là tế bào gốc tạo máu, nguồn gốc của hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Loại thứ hai là tế bào gốc trung mô (MSC), một nhóm tế bào hiếm trong phần mô đệm của tủy.
Hai loại tế bào này có mức bằng chứng rất khác nhau. Ghép tế bào gốc tạo máu là điều trị chuẩn cho nhiều bệnh máu từ hàng chục năm nay. Trong khi đó, phần lớn các “ứng dụng” của MSC tủy xương cho khớp, tim hay thần kinh vẫn là nghiên cứu. Có những hướng đã được thử trên hàng nghìn người mà không chứng minh được lợi ích. Bài này tách bạch hai loại để bạn đọc đúng từng lời giới thiệu.
Câu trả lời ngắn
- Tủy xương chứa tế bào gốc tạo máu và tế bào gốc trung mô. Khi ai đó nói “tế bào gốc tủy xương”, hãy hỏi lại là loại nào.
- Ghép tế bào gốc tạo máu là điều trị đã được công nhận cho một số bệnh máu ác tính, suy tủy, thalassemia và suy giảm miễn dịch bẩm sinh. Ngày nay, tế bào để ghép lấy từ máu ngoại vi nhiều hơn là chọc hút tủy.
- Tế bào gốc trung mô từ tủy xương mới có một chỉ định được FDA phê duyệt: bệnh ghép chống chủ cấp kháng corticoid ở trẻ em. Đó không phải khớp, tim hay thần kinh.
- Với nhồi máu cơ tim, tổng quan Cochrane gộp 41 thử nghiệm với 2.732 người không thấy lợi ích về tử vong, bệnh tật hay chất lượng sống.
Trong tủy xương có những tế bào gốc nào?
| Tế bào gốc tạo máu | Tế bào gốc trung mô (MSC) | |
|---|---|---|
| Vai trò tự nhiên | Sinh ra toàn bộ tế bào máu: hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu | Thuộc mô đệm nâng đỡ tủy; trong phòng thí nghiệm có thể biệt hóa thành tế bào xương, sụn, mỡ |
| Số lượng trong tủy | Tập trung nhiều ở tủy đỏ | Rất hiếm; muốn đủ số lượng để dùng thường phải nuôi cấy tăng sinh |
| Cách dùng trong điều trị | Ghép sau khi hóa trị hoặc xạ trị liều cao, để dựng lại hệ tạo máu và miễn dịch | Truyền hoặc tiêm; chủ yếu tác động qua tín hiệu điều hòa miễn dịch |
| Mức bằng chứng | Điều trị chuẩn cho các chỉ định đã xác định | Một chỉ định được FDA duyệt (ghép chống chủ ở trẻ em); còn lại là nghiên cứu |
Một điểm hay bị viết sai: nhiều bài chia gọn “tủy đỏ chứa tế bào gốc tạo máu, tủy vàng chứa tế bào gốc trung mô”. Thực tế tủy vàng chủ yếu là tế bào mỡ. MSC được phân lập từ dịch hút tủy thông thường. Nghiên cứu nền móng của Pittenger và cộng sự (Science, 1999) phân lập MSC người chính từ dịch hút tủy của người hiến tình nguyện.
Nếu muốn tìm hiểu riêng từng loại, bài tế bào gốc tạo máu là gì và bài tế bào gốc trung mô là gì đi sâu hơn.
Tế bào gốc tạo máu từ tủy: điều trị đã được công nhận
Đây là phần có nền tảng vững nhất. Ghép tế bào gốc tạo máu được dùng khi tủy của người bệnh bị bệnh phá hủy, hoặc khi bác sĩ cần dùng hóa trị hay xạ trị liều cao tới mức phá hủy tủy để diệt bệnh. Tế bào gốc mới được truyền vào tĩnh mạch, tự tìm về tủy và bắt đầu tạo máu sau vài tuần.
Các nhóm bệnh thường được chỉ định ghép gồm:
- Bệnh máu ác tính: một số thể bạch cầu cấp, u lympho, đa u tủy xương.
- Suy tủy xương (thiếu máu bất sản).
- Bệnh huyết sắc tố di truyền như thalassemia, hồng cầu hình liềm. Xem thêm bài ghép tế bào gốc điều trị thalassemia.
- Suy giảm miễn dịch bẩm sinh nặng và một số rối loạn chuyển hóa di truyền.
Có hai hình thức ghép:
- Ghép tự thân dùng tế bào của chính người bệnh, thu trước khi điều trị liều cao. Hình thức này hay dùng trong đa u tủy và u lympho.
- Ghép đồng loài dùng tế bào từ người hiến có hòa hợp HLA. Ngoài việc dựng lại hệ tạo máu, tế bào của người hiến còn có thể tấn công tế bào ung thư còn sót. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng mảnh ghép chống khối u.
Không phải ai bị các bệnh trên cũng cần ghép. Chỉ định ghép do bác sĩ huyết học quyết định dựa trên thể bệnh, giai đoạn, tuổi và thể trạng. Bài truyền tế bào gốc tạo máu trong điều trị ung thư máu nói kỹ hơn về hiệu quả và rủi ro.
Lấy tế bào gốc từ tủy xương như thế nào? Và vì sao ngày nay ít lấy từ tủy hơn
Theo BMT InfoNet, tủy xương từng là nguồn duy nhất cho ghép tế bào gốc tạo máu. Ngày nay, tế bào gốc thu từ máu ngoại vi được dùng thường xuyên hơn tủy xương.
Thu từ tủy xương (chọc hút tủy)
- Làm trong phòng mổ, người hiến được gây mê toàn thân, gây tê tủy sống hoặc an thần.
- Bác sĩ đưa kim vào mặt sau xương chậu và hút nhiều lần qua một số điểm chọc da để lấy đủ lượng tủy. Lượng cần lấy phụ thuộc cân nặng người nhận.
- Không có đường rạch hay khâu. Sau thủ thuật, vùng lấy tủy có thể đau như vừa bị ngã mạnh, thường kiểm soát được bằng thuốc giảm đau thông thường. Phần lớn người hiến sinh hoạt lại sau vài ngày và cơ thể bù lại lượng tủy đã lấy trong khoảng 4 tuần.
Thu từ máu ngoại vi
- Người hiến được tiêm thuốc kích thích (G-CSF) hằng ngày trong vài ngày để tế bào gốc đi từ tủy ra máu. Thuốc có thể gây đau nhức lưng và hông, giống khi bị cúm.
- Máu được đưa qua máy tách tế bào gốc rồi trả lại cơ thể. Thủ thuật này không phải phẫu thuật và có thể cần 1–5 ngày để thu đủ.
Chi tiết về nguồn này có ở bài tế bào gốc máu ngoại vi. Việc chọn lấy từ tủy hay từ máu ngoại vi do đội ghép quyết định theo bệnh và người nhận.
Tế bào gốc trung mô từ tủy: một chỉ định được duyệt, còn lại là nghiên cứu
Đây là phần mà nhiều bài viết đang trình bày quá tay. Tủy xương thường được giới thiệu với danh sách dài “ứng dụng” cho thoái hóa khớp, nhồi máu cơ tim, phổi tắc nghẽn, Alzheimer, Parkinson, tiểu đường… Phần lớn những mục này là hướng nghiên cứu, không phải điều trị đã được công nhận.
Chỉ định duy nhất được FDA phê duyệt
Tháng 12/2024, FDA phê duyệt Ryoncil (remestemcel-L), liệu pháp tế bào gốc trung mô đầu tiên được duyệt tại Mỹ. Tế bào của sản phẩm này được phân lập từ tủy xương của người hiến trưởng thành khỏe mạnh. Chỉ định là bệnh ghép chống chủ cấp kháng corticoid ở trẻ em từ 2 tháng tuổi. Đây là một biến chứng của chính ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài.
Nói cách khác, chỉ định được duyệt đầu tiên của MSC tủy xương nằm trong lĩnh vực ghép tạo máu, dựa trên khả năng điều hòa miễn dịch. Nó không phải là chỉ định tái tạo mô.
Tim mạch: đã thử trên hàng nghìn người
Truyền tế bào từ tủy xương vào mạch vành sau nhồi máu cơ tim là một trong những hướng được thử nhiều nhất. Tổng quan Cochrane năm 2015 gộp 41 thử nghiệm ngẫu nhiên với 2.732 người. Kết quả: liệu pháp tế bào không làm thay đổi tử vong do mọi nguyên nhân, tử vong tim mạch, bệnh tật, chất lượng sống, và cả chức năng tim đo bằng MRI. Các tác giả kết luận hiệu quả của can thiệp này chưa được chứng minh.
Thử nghiệm BAMI, được mô tả là thử nghiệm lớn nhất về liệu pháp tế bào tự thân sau nhồi máu cơ tim, đã tuyển 375 người. Sau 2 năm, tỷ lệ tử vong là 3,26% ở nhóm truyền tế bào tủy và 3,82% ở nhóm điều trị nội khoa. Vì tuyển được ít người hơn dự kiến, nghiên cứu không đủ sức đưa ra kết luận so sánh.
Khớp gối
Tổng quan Cochrane năm 2025 về tiêm tế bào gốc cho thoái hóa khớp gối gộp nhiều nguồn tế bào, gồm cả tủy xương. Kết quả là có thể cải thiện nhẹ đau và chức năng tới 6 tháng, nhưng độ tin cậy thấp. Phân tích chi tiết ở bài tiêm tế bào gốc là gì.
Vì vậy, khi gặp lời giới thiệu “tế bào gốc tủy xương điều trị” khớp, tim, phổi hay thần kinh, bạn có thể hỏi: đó là tế bào gì, được duyệt cho chỉ định này ở đâu, hay đang là thử nghiệm lâm sàng có đăng ký?
Rủi ro của ghép tế bào gốc tạo máu
Ghép tế bào gốc tạo máu có thể cứu sống người bệnh, nhưng là một điều trị nặng. Phần lớn rủi ro đến từ hóa trị hoặc xạ trị liều cao trước ghép, và từ giai đoạn hệ miễn dịch chưa hồi phục:
- Tác dụng phụ của điều trị liều cao: mệt mỏi, buồn nôn, viêm loét niêm mạc miệng, rụng tóc, ảnh hưởng khả năng sinh sản.
- Nhiễm trùng: trong thời gian chờ mảnh ghép mọc, bạch cầu giảm sâu nên người bệnh rất dễ nhiễm trùng và phải được chăm sóc cách ly.
- Bệnh ghép chống chủ (GVHD): chỉ gặp ở ghép đồng loài, khi tế bào miễn dịch của người hiến tấn công da, gan, ruột của người nhận.
Vì những rủi ro này, ghép tế bào gốc tạo máu chỉ được thực hiện tại bệnh viện có chuyên khoa huyết học và đơn vị ghép được cấp phép.
VICELLS đứng ở đâu
VICELLS là ngân hàng mô và tế bào gốc được Bộ Y tế cấp phép hoạt động (01/2025). Phạm vi giấy phép gồm mô mỡ, mô dây rốn, máu dây rốn và máu ngoại vi, không bao gồm tủy xương. VICELLS không thực hiện ghép tế bào gốc và không tư vấn phác đồ điều trị. Bài viết nhằm giúp người đọc phân biệt hai loại tế bào gốc trong tủy và mức bằng chứng của từng loại.
⚠️ Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ huyết học hoặc bác sĩ điều trị.
Bài viết liên quan
- Tế bào gốc tạo máu là gì? Vai trò và ứng dụng y học
- Tế bào gốc trung mô là gì? Tiêu chuẩn nhận diện và giới hạn cần biết
- Tế bào gốc máu ngoại vi
- Truyền tế bào gốc tạo máu trong điều trị ung thư máu
Nguồn tham khảo
- U.S. Food and Drug Administration. FDA Approves First Mesenchymal Stromal Cell Therapy to Treat Steroid-refractory Acute Graft-versus-host Disease, 12/2024.
- Fisher SA, Zhang H, Doree C, Mathur A, Martin-Rendon E. Stem cell treatment for acute myocardial infarction. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015 — PMID 26419913.
- Mathur A, Fernández-Avilés F, Bartunek J và cộng sự. The effect of intracoronary infusion of bone marrow-derived mononuclear cells on all-cause mortality in acute myocardial infarction: the BAMI trial. European Heart Journal, 2020 — PMID 32860406, PMC7666866.
- Whittle SL, Johnston RV, McDonald S và cộng sự. Stem cell injections for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2025 — PMID 40169165.
- Pittenger MF, Mackay AM, Beck SC và cộng sự. Multilineage potential of adult human mesenchymal stem cells. Science, 1999 — PMID 10102814.
- BMT InfoNet. How Blood Stem Cells are Collected.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào gốc tủy xương là gì?
Là các tế bào gốc nằm trong tủy xương, gồm hai loại chính: tế bào gốc tạo máu, nguồn gốc của mọi tế bào máu, và tế bào gốc trung mô, một nhóm tế bào hiếm thuộc mô đệm của tủy.
Tế bào gốc tủy xương điều trị được bệnh gì?
Ghép tế bào gốc tạo máu là điều trị đã được công nhận cho một số bệnh máu ác tính, suy tủy xương, bệnh huyết sắc tố di truyền và suy giảm miễn dịch bẩm sinh. Tế bào gốc trung mô từ tủy xương mới có một chỉ định được FDA duyệt là bệnh ghép chống chủ cấp kháng corticoid ở trẻ em; các ứng dụng khác vẫn đang được nghiên cứu.
Lấy tế bào gốc tủy xương có đau không?
Thủ thuật chọc hút tủy được làm khi người hiến đã gây mê hoặc gây tê. Sau đó vùng xương chậu có thể đau vài ngày, thường kiểm soát được bằng thuốc giảm đau thông thường. Phần lớn người hiến sinh hoạt lại sau vài ngày.
Ghép tủy và ghép tế bào gốc có khác nhau không?
Ghép tủy là cách gọi cũ, khi tế bào gốc tạo máu chỉ được lấy từ tủy xương. Ngày nay tế bào gốc tạo máu có thể lấy từ tủy xương, máu ngoại vi hoặc máu cuống rốn, và máu ngoại vi được dùng thường xuyên hơn tủy xương.
Tế bào gốc tủy xương có chữa được bệnh tim không?
Chưa có bằng chứng. Tổng quan Cochrane năm 2015 gộp 41 thử nghiệm với 2.732 người bị nhồi máu cơ tim cấp và không thấy liệu pháp tế bào làm thay đổi tử vong, bệnh tật, chất lượng sống hay chức năng tim đo bằng MRI.
Tủy vàng có phải là nơi chứa tế bào gốc trung mô không?
Tủy vàng chủ yếu là tế bào mỡ. Tế bào gốc trung mô được phân lập từ dịch hút tủy thông thường, và chiếm tỷ lệ rất nhỏ nên thường phải nuôi cấy tăng sinh mới đủ số lượng để dùng.
VICELLS có lưu trữ tế bào gốc tủy xương không?
Không. Phạm vi giấy phép ngân hàng mô của VICELLS gồm mô mỡ, mô dây rốn, máu dây rốn và máu ngoại vi, không bao gồm tủy xương.
